Web Erişilebilirliği ve WCAG: Nereden Başlanmalı?

Erişilebilirlik; görme, işitme, hareket ya da bilişsel engeli olan kişilerin, ayrıca geçici olarak zorlanan herkesin (kırık kol, güneşte telefon ekranı, yavaş bağlantı) sitenizi kullanabilmesi demektir. Ölçü olarak dünyada en yaygın kullanılan referans W3C'nin Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri, kısaca WCAG'dir. Bu yazı, sitenizde nereden başlayacağınızı somut adımlarla anlatıyor.

WCAG 2.2 nedir ve neden bu sürüm?

WCAG 2.2, 5 Ekim 2023'te W3C Önerisi (W3C Recommendation) statüsüne ulaştı ve WCAG 2.1'e dokuz yeni başarı ölçütü ekledi 2. W3C sitesinde bugün yayımlanan metin, 12 Aralık 2024 tarihli güncellenmiş Öneri sürümüdür 1.

İki teknik ayrıntı önemlidir 1:

• Geriye dönük uyum. WCAG 2.2'ye uyan sayfalar, en az WCAG 2.1'e uyan sayfalar kadar erişilebilirdir. Yani 2.2'yi hedeflemek 2.1 hedefini de kapsar.
• Kaldırılan ölçüt. 4.1.1 Ayrıştırma (Parsing) ölçütü 2.2'de geçersiz sayılıp kaldırıldı. Politika gereği 2.0 veya 2.1 raporlamak zorunda olanlar bu ölçütü test etmeyi sürdürebilir.

2.2 ile gelen ölçütlerin bir kısmı doğrudan günlük tasarım kararlarına dokunur: klavye odağındaki öğenin yapışkan başlık ya da çerez bandı altında tamamen kaybolmaması (2.4.11), tıklanabilir hedeflerin en az 24 x 24 CSS pikseli olması ya da yeterli boşlukla ayrılması (2.5.8), sürükleme hareketine alternatif sunulması (2.5.7) ve girişte şifre hatırlama ya da bulmaca çözme gibi bilişsel testlere tek yol olarak dayanılmaması (3.3.8) 1.

Dört ilke: POUR

WCAG'deki tüm başarı ölçütleri dört ilke altında toplanır 1. İngilizce baş harfleriyle POUR olarak anılırlar:

Bu tablo bir kontrol listesi değil, düşünme çerçevesidir. Bir tasarım kararını tartışırken "bu öğe dört ilkenin hangisini zorluyor?" diye sormak, sorunun nereye ait olduğunu hızla gösterir.

A, AA ve AAA düzeyleri ne anlama gelir?

Her başarı ölçütünün bir düzeyi vardır. Uygunluk şöyle tanımlanır 1:

• A düzeyi: Sayfa tüm A ölçütlerini karşılar.
• AA düzeyi: Sayfa tüm A ve AA ölçütlerini karşılar.
• AAA düzeyi: Sayfa tüm A, AA ve AAA ölçütlerini karşılar.

Uygunluk tam sayfa bazında değerlendirilir; sayfanın bir bölümünü dışarıda bırakarak uygunluk iddia edilemez. W3C, bazı içerikler için tüm AAA ölçütlerini karşılamak mümkün olmadığından AAA'nın bütün site için genel politika olarak şart koşulmasını önermiyor 1. Bu yüzden kurumsal ve e-ticaret sitelerinde gerçekçi hedef WCAG 2.2 AA'dır. AB'ye satış yapan işletmeler için bu hedefin mevzuat boyutunu Avrupa Erişilebilirlik Yasası yazısında ele aldık.

En sık hatalar ve hangi ölçüte takıldıkları

WebAIM'in 2026 raporunda en çok ziyaret edilen bir milyon ana sayfa otomatik olarak tarandı. Sayfaların yüzde 95,9'unda otomatik olarak tespit edilebilen WCAG 2 hatası bulundu ve tespit edilen hataların yüzde 96'sı altı kategoride toplandı 5. Aşağıdaki tablo bu bulguları ve WCAG ölçütlerini bir araya getiriyor; klavye, odak ve başlık satırları otomatik taramanın tam ölçemediği ama sık karşılaşılan konulardır.

Kaynak: ölçüt metinleri WCAG 2.2 1, oranlar WebAIM Million 2026 5.

WebAIM de bu oranların yalnız otomatik tespit edilebilen hataları yansıttığını, hata bulunmamasının sayfanın erişilebilir olduğu anlamına gelmediğini vurguluyor 5. Gerçek uygunsuzluk oranı muhtemelen daha yüksek.

Otomatik araçlar neyi yakalar, neyi kaçırır?

W3C WAI'nin değerlendirme kaynakları bu konuda net: hiçbir araç tek başına bir sitenin erişilebilirlik standartlarını karşılayıp karşılamadığını belirleyemez, bilgili insan değerlendirmesi gerekir 3. Araç seçimi rehberi de araçların erişilebilirliği "belirleyemeyeceğini, yalnız yardımcı olabileceğini" ve zaman zaman yanlış ya da yanıltıcı sonuç üretebileceğini yazıyor 4.

Bir örnekle düşünün. Tarayıcı eklentisi bir görselde alt metin olup olmadığını görür; ama "IMG_2041" yazan bir alt metnin anlamsız olduğunu, ya da dekoratif bir çizginin boş bırakılması gerektiğini her zaman bilemez. Benzer şekilde odak sırasının mantıklı olup olmadığına, hata mesajının anlaşılır olup olmadığına insan karar verir.

W3C WAI'nin önerdiği katmanlı yaklaşım şöyledir 3:

• Kolay Kontroller (Easy Checks): Uzman olmayanların yapabileceği ilk inceleme.
• Araç listesi: Yüzden fazla değerlendirme aracını filtreleyerek seçme imkânı.
• WCAG-EM: Uygunluk değerlendirmesi için ayrıntılı yöntem.
• Kullanıcıları dâhil etme: Engelli kullanıcıları sürecin başından itibaren değerlendirmeye katma.

Erişilebilirlik eklentileri (overlay) neden çözüm değil?

Sayfaya tek satır kodla eklenen ve "sitenizi otomatik olarak uyumlu yapar" diye pazarlanan araçlar, genellikle yazı büyütme, kontrast değiştirme ya da otomatik alt metin gibi bir menü sunar. Avrupa Engelliler Forumu (EDF) ile Uluslararası Erişilebilirlik Uzmanları Derneği'nin (IAAP) 17 Mayıs 2023 tarihli ortak açıklaması bu konuda açık: overlay araçları siteyi erişilebilir ya da Avrupa mevzuatına uyumlu hâle getirmez ve sitenin kendisini düzeltmenin kabul edilebilir bir alternatifi değildir 6.

Açıklamaya göre bu araçların sunduğu özelliklerin benzerleri zaten tarayıcılarda ve cihazlarda bulunuyor; daha önemlisi overlay'ler kullanıcıların ekran okuyucu gibi yardımcı teknolojileriyle çakışabiliyor ve kişisel ayarlarını geçersiz kılabiliyor 6. Bu, tam da hedeflenen kullanıcı grubu için siteyi zorlaştırabilir. W3C'nin "araçlar belirleyemez, yalnız yardımcı olur" ilkesi de aynı sonuca işaret ediyor 4.

Nereden başlamalı? Adım adım plan

1. Hedefi yazılı hâle getirin. "WCAG 2.2 AA" hedefini teklif, brief ve teslim kriterlerine yazın. Yeni site hazırlıyorsanız bunu brief aşamasında belirtin.
2. Kritik akışları seçin. Ana sayfa, ürün veya hizmet sayfası, iletişim formu, sepet ve ödeme gibi en önemli 5-10 sayfa ile kullanıcı akışını listeleyin.
3. Otomatik tarama yapın. Bir değerlendirme aracıyla bu sayfaları tarayın ve bulguları ilk eleme olarak kaydedin 4.
4. Klavyeyle gezin. Fareyi bırakın; Tab ve Shift+Tab ile tüm bağlantı, menü, form ve düğmelere ulaşabildiğinizi, odağın her an görünür olduğunu ve hiçbir yerde sıkışmadığınızı kontrol edin.
5. Ekran okuyucuyla dinleyin. İşletim sisteminizin yerleşik ekran okuyucusuyla başlıkların, form etiketlerinin ve düğme adlarının anlamlı okunup okunmadığına bakın.
6. Tasarım sistemini düzeltin. Kontrast, odak stili ve dokunma hedefi boyutunu tek tek sayfalarda değil, renk ve bileşen düzeyinde çözün; böylece düzeltme tüm siteye yayılır.
7. İçerik ekibini eğitin. Alt metin yazımı, başlık hiyerarşisi ve anlamlı bağlantı metni içerik girildikçe korunmazsa sorunlar geri gelir.
8. Düzenli tekrar edin. Her büyük güncellemede ve periyodik olarak aynı testleri yineleyin; mümkünse engelli kullanıcılarla test edin 3.

Erişilebilirliği tasarım ve geliştirme sürecinin baştan bir parçası yapmak, yayından sonra düzeltmekten genellikle daha az iş çıkarır. Mevcut sitenizde bir değerlendirme ve düzeltme planı istiyorsanız erişilebilirlik hizmeti sayfasına, teslimde neleri ölçtüğümüzü görmek için teslim standardı sayfasına bakabilirsiniz.